آلودگی آب اراک
آلودگی آب اراک
مقدمه
همه ما آموختن الفبا را در مدرسه با آب آغاز کرده ایم و براستی آب، الفبای زندگی است این مایع حیاتی در زندگی بشر کاربردهای بی شماری دارد، ولی شاید مهمترین نقش آن به صورت آب آشامیدنی باشد. آب شرب سالم و گوارا، عامل مهمی در سلامت جامعه است. این روزها مصرف آبهای بسته بندی شده جایگاه خاصی میان مردم پیدا کرده است. عده ای معتقدند آب بسته بندی شده سالم تر از آب لوله کشی است، شما چطور؟ کدام را ترجیح می دهید؟
آب یک ماده شیمیائی به ظاهر ساده است با فرمول شیمیائی H2O که از 2 اتم هیدروژن و یک اتم اکسیژن تشکیل شده است و در طبیعت از منابع مختلف به دست می آید. یکی از مهمترین قابلیتهای این مایع، قدرت حلالیت آن است که سبب پیدایش آبهای مختلف می شود. در واقع نوع و میزان مواد محلول در آب است که نوع آن را تعیین می کند. آب معدنی، آبی است حاوی املاح معدنی مختلف که از چشمه یا نقاط حفر شده در طبقات زیرزمینی به دست می آید. منشأ آب معدنی می تواند منشأ خارجی باشد، یعنی آبهای جوی به داخل زیرزمین نفوذ می کند وحتی تا عمق زیادی پایین می رود. در این جریان تغییراتی در ترکیب شیمیائی آب حاصل می شود. این آب می تواند در یک شاخه صعودی به طرف بالا جریان یابد و مجدد به سطح زمین برسد. منشأ دیگر آبهای معدنی، آبهای عمقی بکر است که از اعماق بسیار زیاد زمین منشأ می گیرد.
بیشترآبهای موجود درطبیعت از دسته اول است، یعنی منشأ خارجی و جوی دارد. بعضی از چشمه های آب ممکن است علاوه بر املاح معدنی حاوی گازهای هیدروژن، اکسیژن، ازت، متان و گازهای دیگر باشد که به این چشمه ها، چشمه های گازدار می گویند و معمولاً نقش درمانی دارند. به طورکلی هرگاه مقدار مواد معدنی آب درحدی باشد که برای انسان زیانبار نباشد، آب را آب معدنی خوراکی می نامند.
آب معدنی بخوریم یا نه ؟
متخصصان تغذیه معتقدند مقدار موادمعدنی موجود در آب معدنی نسبت به انواع غذاها ناچیز است و به تنهائی نمی تواند منبع مناسبی برای تأمین املاح موردنیاز بدن باشد. مصرف غذاهای سالم و تغذیه صحیح، بهترین راه برای تأمین موادمعدنی مورد نیاز بدن است. یک متخصص تغذیه می گوید: تاکنون هیچ نظریه ای درباره لزوم استفاده از آبهای معدنی خوراکی به منظور تأمین نیاز بدن ارائه نشده است. مطالعات اخیر دانشمندان نشان داده است احتمال پوسیدگی دندان در کودکان که آب معدنی مصرف می کنند بیشتر است. در کنگره جهانی دندانپزشکان در مونترال کانادا متخصصان تأکید کردند که میزان فلوراید آب معدنی پایین است و احتمال بروز پوسیدگی دندان در کودکان را افزایش می دهد.
خطر آلودگی آب را جدی بگیریم
هنوز می توانید یک لیوان آب را با اطمینان از سلامت آن بنوشید ولی قطعاً تا چند سال آتی این گونه نخواهد بود. چند سال دیگر که خیلی هم دور نیست بی شک نخواهید توانست یک لیوان آب را با اطمینان کامل بنوشید. این واقعیتی است که اگر چه دیر ولی حالا مسؤولان هم باور کرده اند و یا به عبارتی « احساس خطر کرده اند ». خطری که بسیار جدی و در کمین شهروندان است. با وجود این هنوز هم همه مدیران و کارشناسان ارشد این بخش به تذکر و بیان دلنگرانی ها می پردازند و کار جدی در این رابطه شروع نشده است.
مدیرعامل شرکت آب و فاضلاب شهر تهران بسیار صریح در این مورد سخن می گوید و ابایی ندارد که اعلام کند:
« کیفیت آب تهران در حال کاهش است و در صورت ادامه این روند طی سالهای آتی باید چاه های بسیاری را به دلیل افزایش نیترات و آلودگی ناشی از آن ببندیم.»
« آلودگی با نیترات »
حالا یک مسأله اساسی در بخش آب کشور است اگرچه مدیرعامل شرکت آب و فاضلاب استان تهران معتقد است که « آلودگی آب با نیترات موضوع جدیدی نیست و همواره وجود داشته است ». ستار محمودی می گوید: « آلودگی نیترات بحث امروز نیست. درگذشته هم بوده و در آینده هم خواهد بود ضمن اینکه مشکل همه جوامع و دغدغه اصلی همه کشورهاست.»
وی منشأ نیترات را نفوذ پساب های خانگی به منابع آب زیرزمینی عنوان کرده و حل مشکل را هم اجرای سریع تر طرح فاضلاب می داند. درعین حال وی اطمینان می دهد که آب فعلی با رعایت استاندارد وکنترل کیفی به دست مردم می رسد.
این وضعیت اما فقط برای تهران نیست. مشکل نیترات در استان ها و شهرهای دیگر کشور نیز مسأله ای حاد است. مسأله آلودگی آب اکنون به شدت گریبانگیر اراک است. افزایش جمعیت این شهر و واحدهای صنعتی آن از یک سوووضعیت جغرافیای آن از سوی دیگر، آب این شهر را به شدت با مشکل آلودگی نیترات روبرو کرده است به طوری که طی سالهای 1383- 1375 ، 27 حلقه چاه با مجموع آبدهی 850 لیتر بر ثانیه به دلیل آلودگی به نیترات از مدار بهره برداری خارج شده است.
در شهرهای دیگر نیز وضع به این گونه است. شهر « مشهد » دیگر شهری است که از چندسال قبل به شدت با مشکل آلودگی نیترات مواجه بود. به گفته مسؤولان بخش آب مشهد ، دفع سنتی فاضلاب خانگی و صنعتی و روند روبه رشد افزایش یون نیترات درچاه های آب شرب مشهد ( که 85 درصد منابع آب شهر را تأمین می کنند ) باعث شده که برای نخستین بار طرح نیترات زدایی با همکاری کشور آلمان در این شهر اجرا شود و در صورت مثبت بودن اجرای آن تسری یابد.
آخرین آمارها نشان می دهد در حال حاضر بیشترین آلودگی نیترات مربوط به شهرهای اراک، مشهد، تهران وشیراز است. سرپرست دفتر نظارت بر بهداشت آب و فاضلاب شرکت مهندسی آب و فاضلاب کشور، راهیابی پساب حاصل از مصرف در کاربری های گوناگون شهری، صنعتی و کشاورزی به منابع آب، استحصال بیش از توانایی بازیابی آبخوانها، فرسودگی تأسیسات توزیع، عدم پیش بینی و رعایت حریم منابع آب، تخلیه مستمر پساب های تصفیه نشده به منابع آب، ظهور و ازدیاد آلاینده های مقاوم از جمله دلایل تقلیل کیفیت آب عنوان کرده است. وی معتقد است، در صورتی که روند کنونی همچنان ادامه یابد و برای آن چاره ای اساسی اندیشیده نشود. سیمای کیفیت آب شهر، درآینده ای نه چندان دور در هاله ای از ابهام قرار خواهد گرفت و در چنین شرایطی واژه « بحران کیفیت » در ادبیات مدیریت آب دور از ذهن نخواهد بود. آلودگی شیمیایی آب اما موضوع دیگری است. آلودگی ای که در زمره خطرناکترین آلودگی هاست و تنها با انجام آزمایشات دقیق قابل تشخیص است.
« آلودگی نیترات » نیز از این گروه است.
نیترات چیست ؟
به گفته کارشناسان از نظر علمی نیترات محصول نهایی تثبیت هوازی ترکیبات نیتروژن دار و به عنوان پایدارترین ترکیب اکسیژن دار آنها محسوب می شود که به مقدار زیاد در آب محلول است. از نظر شیمیایی این ترکیب واکنش پذیر نبوده و تنها میکروب ها قادر به احیای آن به نیتریت هستند. در آبهای سطحی مقادیر نیترات اغلب کم ( صفرتا 18 میلیگرم درلیتر ) وبه مراتب کمتراز آبهای زیرزمینی است. تخلیه حجم انبوهی از فاضلاب ها و زهاب های کشاورزی و یا جاری شدن شیرآبه های زباله مهم ترین منبع ورود نیترات به آب های سطحی محسوب شده و گاهی غلظت نیترات را در آبهای سطحی تا چندین برابر مقدار آن در آب های زیرزمینی نیز افزایش می دهند. بنا به گفته
کارشناسان مشاهده مقادیر بیشتر از 10 میلی گرم نیترات در یک لیتر آب های زیرزمینی و تغییرات آن، هرچند کمتر از مقادیر پیشنهاد شده و استانداردهای رایج این ترکیب درآب آشامیدنی باشد، بیانگر تماس لایه آبداربا فاضلاب ها، زهاب کشاورزی، نشت از انبارها، شیرآبه های زباله بوده و به عنوان هشداری برای احتمال آلودگی میکروبی آب تلقی می شود. مدیرعامل شرکت مهندسی آبفای کشور در این زمینه می گوید: امروز نگرانی ما به عنوان متولی آب شرب کشور، روند روبه تزاید آلودگی منابع آبهای سطحی وزیرزمینی است و باید توجه داشته باشیم که نوع آلاینده ها از موادمعدنی به موادشیمیایی وآلی تغییر می یابد که از بین بردن آنها به مراتب کار سخت تری است و باید درکناراین که خودمان را به دستگاه ها وآزمایشگاههای پیشرفته ترو نیروی انسانی متخصص تر مجهز می کنیم، دقت در کار را نیز بالا ببریم تا مشکلی متوجه مردم نشود.
تأثیر نیترات در بدن
در مورد عوارض این ترکیب بر سلامت انسان مسائل مختلفی بیان می شود. به گفته پزشکان نیترات برای انسان سمی نیست و به آسانی در بدن جذب واز آن دفع می شود اما عوارض سونیترات در انسان تنها در نتیجه احیای آن به وسیله باکتریهای دستگاه گوارش و تبدیل آن به نیتریت روی می دهد. پیدایش نیتریت به دو دلیل اهمیت دارد اول آنکه می تواند هموگلوبین خون را اکسیده کرده و به متهموگلوبین تبدیل کند که این ماده عمل اکسیژن رسانی به بدن را مختل می کند ودوم اینکه نیتریت با بعضی آمین ها و آمیدهای بدن آمیخته شده و باعث پیدایش نیتروزامین که ماده ای سرطانزاست، می شود.
آلودگي آب شرب اراك به مرز بحران رسيده است
آب با طعم فاضلاب
چندي پيش استاندار استان مركزي، آب اراك را آلوده‌ترين آب كشور اعلام كرد و اين اعلام همراه با بررسي‌ها و اظهارنظر ديگر كارشناسان اين حوزه سبب نگراني مردم و روي‌آوردن آنها به آب‌هاي بسته‌بندي شد. (اين مساله به نوبه خود گراني آب بسته‌بندي و نايابي آن را در پي آورد).
در اراك وضعيت آب‌هاي زيرزميني چندان مناسب نيست، دكتر سعيد حيدري رئيس مركز بهداشت اين شهر پيشتر اعلام كرد كه اغلب چشمه‌ها و قنات‌هاي اطراف شهر داراي آلودگي ميكروبي است. براساس 21 مورد نمونه‌برداري از چشمه‌هاي اين شهرستان، 7 مورد آلودگي ميكروبي و باكتري در آب وجود داشته كه منشا آن فاضلاب انساني، حيواني پوسيده موجود در خاشاك و چوب و ... است.
در همين حال افتتاح پروژه نخستين تصفيه‌خانه آب اراك در منطقه كمال صالح در آبان‌ماه نيز همچنان در مراحل آزمايشي به سر مي‌برد. دكتر مجتبي اردستاني استاد دانشكده محيط زيست دانشگاه در اين باره مي‌گويد:«مهم‌ترين منبع آلوده‌كننده آب اراك، نيترات (فاضلاب شهري) است. اين موضوع نيز به سنوات قبلي مربوط است كه سيستم چاه‌هاي جذبي متداول بوده است. به همين دليل و نبود سيستم فاضلاب مناسب در حال حاضر چنين وضعيتي مشاهده مي‌شود.»
او مي‌افزايد: «در آب‌هاي سطحي و زيرزميني اين شهر صنعتي، آلودگي وجود دارد. براساس آمار و اطلاعات سازمان محيط زيست و آب منطقه‌اي استان، بحث نيترات نگران‌كننده است، و تاكنون براي ثابت نگه‌داشتن مقدار نيترات موفقيتي حاصل نشده است. اين موضع نشان‌دهنده اين است كه سيستم فاضلاب شهري كارآيي مناسبي ندارد.»
اردستاني در‌خصوص آغاز به كار تصفيه‌خانه كمال صالح و امكان كاهش يا كنترل وضعيت آلودگي آب با تاكيد بر اينكه كار تصفيه‌خانه بايد مورد بازنگري قرار گيرد، مي‌گويد: «اين تصفيه‌خانه هنوز بهرهبرداري مناسبي نداشته و در حال آزمايش است. راندمان تصفيه‌خانه كمال‌صالح ضعيف است و بايد بر روي اين مساله جدي‌تر كار شود.»
او ادامه مي‌دهد: «چاه‌هاي جذبي بايد توانايي تصفيه كلروفورم مدفوعي را داشته باشد. حال اينكه در خروجي تصفيه‌خانه كلروفورم مشاهده مي‌شود.»
كلروفورم نيترات براي افراد به ويژه كودكان و زنان باردار مضر است و همچنين سبب بيماري‌هاي گوارشي مختلف مي‌شود.
اردستاني كه در حوزه آب‌هاي سطحي و زيرزميني تخصص دارد با انتقاد از عملكرد محيط‌زيست در اين منطقه مي‌گويد: «محيط‌زيست از نظر توان اجرايي نسبت به وسعت منطقه ضعيف عمل‌كرده است. البته فعاليت تك‌بعدي محيط‌زيست در منطقه نيز مقدور نيست، مگر آنكه مردم و سازمان‌هاي مختلف مشاركتي فعال در اين حوزه داشته باشند.»
او همچنين فعاليت واحد‌هاي صنعتي و كارخانه‌ها و نياز به كنترل اين مراكز را مورد تاكيد قرار مي دهد و تصريح مي‌كند: «اينكه در هر صنعتي يك نفر مراقب گذاشته شود، فايده‌اي ندارد، بلكه بايد هر فرد خود را براي رفع مشكلات مسوول بداند. سازمان محيط‌زيست بحث‌هايي در‌خصوص آلودگي مطرح ساخت و پرسش‌نامه‌هايي نيز بر اين اساس توزيع شد كه بر پايه سيستم هشداردهنده پايه‌گذاري شده است. اما اين برنامه خوب اجرا و پيگيري نشد. بايد يك سيستم مدون در اين زمينه طراحي و به اجرا گذاشته شود. ضمن اينكه مسوولان صنايع نيز خود را در اين بخش ذي‌نفع بدانند و مشكلات و آلودگي‌ها را مرتفع كنند.»
دكتر اردستاني همچنين تخليه غير‌موجه و غيرقانوني كارخانه‌هاي صنعتي را از ديگر عوامل آلوده‌كننده آب اراك مي‌داند و مي‌افزايد: «همكاري صنايع با محيط‌زيست، ضرر و زيان‌هاي ناشي از اين وضعيت را كاهش مي‌دهد. همه اين كارهاي غيرقانوني در تخليه پساب‌ها و... در رودخانه‌ها ضررش به مسببان هم مربوط مي‌شود، آنها نيز از اين آب استفاده مي‌كنند. به همين دليل پيشگيري بهتر از كنترل امراض مختلف است.»
با اين حال او وضعيت آلودگي آب اراك را بحراني نمي‌داند و اضافه مي‌كند كه «برداشت كمي از آب اراك بحراني است. حد افت آب بيشتر از شارژ آن است. سالانه نيم متر تا يك متر آب‌خوان داريم. اما در زمينه آلودگي هنوز جاي كار هست و بايد به شكل مستمر بر روي اين موضوع فعاليت شود. در غير اين صورت امراض زيان‌آوري مردم را مبتلا مي‌كند.»
در همين خصوص دكتر مهرداد نظري‌ها ديگر استاد دانشكده محيط‌زيست دانشگاه تهران با اشاره به مساله سيستم جمع‌آوري فاضلاب مي‌گويد: «مرحله نخست براي جلوگيري از بروز چنين وضعيت‌هايي اجراي يك سيستم صحيح جمع‌آوري فاضلاب است. در صورت اجراي اين طرح ديگر آلودگي آب زيرزميني به اين شكل نخواهيم داشت.»
او كه در حوزه منابع آب و هيدروليك تخصص دارد با تاكيد بر وجود تصفيه‌‌‌خانه‌هاي مناسب و فعال براي آب مي‌گويد: «بحث وجود تصفيه‌خانه و روند تصفيه سالم و صحيح، موضوعي حياتي است. بايد به‌گونه‌اي برنامه‌‌ريزي شود كه تعداد فاضلاب خارجي در حد مناسب باشد و اگر در مناطقي نيز امكان وجود اين سيستم نيست، مكان‌هاي مورد نظر در فواصل معيني تخليه و اين فاضلاب‌ها به مكان مناسب منتقل شود.»
دكتر نظري‌ها با اشاره به اينكه به دليل كمبود منابع آب تكيه به منابع زيرزميني است، مي‌افزايد: «به دليل پايين بودن متوسط بارش، در بسياري از موارد از آب‌هاي زيرزميني براي مصرف بهرهبرداري مي‌شود. اما با افزايش روند آلودگي آب‌هاي زيرزميني، در آينده از مصرف آن محروم خواهيم شد. زيرا پاك و تسويه كردن آب‌هاي زيرزميني بسيار سخت، طولاني و پرهزينه است.»
اين استاد دانشگاه در خصوص تاثير آلودگي نيترات بر خاك مي‌گويد: «اگر آب آلوده به شكل مستقيم استخراج شود و مورد استفاده براي مصارف كشاورزي قرار گيرد، خطرناك است.»
اين در حالي است كه با تمام نگراني‌هايي كه مردم منطقه از مصرف اين آب دارند و بسياري از كارشناسان در پي حل مشكل آلودگي هستند، مصطفي نظري، مسوول روابط عمومي شركت آب و فاضلاب استان مركزي پيشتر طي مصاحبه‌اي گفته است: «آب اراك مشكلي براي آشاميدن ندارد، سختي آب بالاست و وجود نيترات در آن تاييد شده است. ميانگين سختي آب اراك 350 و ميزان نيترات آن كمتر از 50 است و براي شرب هيچگونه ايرادي ندارد.»
منبع :
www.irangree/archives.com