فرینا

مقدمه

* مسأله آلودگي آب، موضوع كوچك و كم اهميتي نيست. سهل انگاري و عدم رعايت نكات بهداشتي مي تواند به يك فاجعه انساني از طريق شيوع برخي بيماريهاي روده يي، و با و… منجر شود.

آلودگي شديد آب در بخش وسيعي از شمال و شرق تهرا ن كه چندي پيش رخ داد، اگرچه مشكلي زودگذر و قابل حل بود، اما ابعاد تازه يي از بحراني را آشكار كرد كه از ابتداي امسال تاكنون بر زندگي شهروندان حاكم شده است. هشدارهاي اين اتفاق تازه به همگان گوشزد مي كند كه دامنه بحران آب مي تواند از مرز صرفه جويي مورد انتظار مسؤولان نيز فراتر رود و اين ضرورت را خاطرنشان سازد كه چاره جويي هاي اساسي و زيربنايي بايد به موازات طرحهاي فوري و ضربتي انديشيده و پيگيري شود تا مبادا شبح دردسرهاي بيشتر بر سايه مشكلات كم آبي نيز سنگيني كند.
بررسي حادثه آلودگي چندساعته آب در تهران بهانه يي براي كاويدن بيهوده يك معضل خاتمه يافته نيست، بلكه براي به صدادر آوردن دوباره زنگها براي مسؤولان است كه مبادا فقط منتظر صرفه جويي شهروندان باشند.

در هفته گذشته آلودگي شديد آب كه با بوي بسيار بدي همراه بود، در مناطقي از شهر تهران موجب نگراني و اضطراب مردم شد. سپس مدير روابط عمومي شركت آب و فاضلاب استان تهران در مصاحبه يي اعلام كرد بازكردن دريچه هاي تحتاني سدلتيان، موجب كدر شدن شديد آب شرب مناطق شرق و شمال تهران شده و حتي كدري بسيار بالا دوتصفيه خانه شمال تهران را نيز از كار انداخته است. بعد از شروع كار تصفيه خانه ها، مقداري از ذرات معلق وارد آب خروجي آنها شد كه با انجام عمليات گندزدايي و شست وشوي تصفيه خانه، وضعيت به حالت عادي بازگشت و به اين ترتيب قضيه به همان سرعتي كه شروع شده بود، پايان يافت.
در شرايطي كه منابع آبهاي شيرين محدودند، همين منابع اندك نيز ممكن است به وسيله حوادث طبيعي يا عوامل انساني آلوده شوند و فن آوري روز موجود در تصفيه خانه ها از بهداشتي كردن و زدودن آلودگي هاي آب مصرفي باز بماند و اين آغاز تراژدي محيط زيست دركشور است. وقتي مايع حيا تبخش به مواد بيماري زا تبديل مي شود روزي كه با دكتر حميدرضا صفاتي مدرس دانشگاه دراين باره گفت وگو مي كردم، هوا گرم و آفتابي و آسمان خشك بود. حتي يك تكه ابر كوچك هم براي نويد پايان گرفتن فصل بي آبي به چشم نمي خورد. در مسير رسيدن به دانشگاه تابلوهاي هشداردهنده سازمان آب از مقابل چشمم مي گذشتند؛ كودكي تشنه كه منتظر چكيدن قطره يي آب به گلوي خشكش بود. در بازگشت به اين موضوع فكر مي كردم كه اگر بحث كمبود آب جدي است، قضيه آلودگي آبها به مراتب مهم تر و جدي تر است.

وقتي كدورت و آلودگي آب تهران در برخي مناطق چنان افزايش يافته است كه حتي مسؤولان سازمان آب نيز آن را غافلگيركننده ناميده اند.

دكتر صفاتي در اين باره مي گويد: «اين كه مي گوييم نمونه برداري و آزمايش آب تهران دوبرابر استانداردهاي سازمان جهاني بهداشت است، موضوع خوبي است، اما بايد ببينيم براي چنين اتفاقاتي چقدر آمادگي داريم؟ مسأله آلودگي آب، موضوع كوچك و كم اهميتي نيست. سهل انگاري و عدم رعايت نكات بهداشتي مي تواند به يك فاجعه انساني از طريق شيوع برخي بيماريهاي روده يي، و با و… منجر شود. از طريق مصرف آب آلوده حتي امكان ابتلا به سرطان نيز وجود دارد. وقتي آب، آلوده به فلزات سخت است و بخوبي هم گندزدايي و تصفيه نشده باشد، مصرف كننده را نيز در معرض خطر جدي قرار مي دهد.» دكتر صفاتي معتقد است با كلرسنجي و تصفيه فيزيكي فقط مي توان آب را ضدعفوني كرد. ضمن آن كه مصرف بيش از حد و خارج از استاندارد كلر خود نيز موجب بروز بيماريهاي پوستي، سوزش چشم و … مي شود. او مي گويد:«بنابراين در مصرف كلر نيز محدوديت وجود دارد. البته اين كار تاكنون براي تصفيه آب تهران كافي بود. چون آب مصرفي تهران از منابع مشخصي مثل سد كرج، لتيان و لار تأمين مي شد، كه كيفيت خوبي داشت اما به دليل خشكسالي و كاهش منابع ذخيره آب، از آب چاهها براي جبران كمبود آب استفاده مي شود كه كيفيت بالايي ندارد. به همين دليل است كه ما با افزايش موادجامد در آب روبروييم. بنابراين لازم است علاوه بر تصفيه فيزيكي با تصفيه شيميايي آب مصرفي از آلاينده ها عاري شود.»
نگراني بيهوده است

بي اعتمادي اثرات جبران ناپذيري برجاي مي گذارد و ذهن جامعه يي را دستخوش عوارض ناشي از خود مي كند. گاه بروز يك حادثه، بهانه يي براي بي اعتمادي به دست مي دهد. از عصر روز شنبه تا اواسط روز دوشنبه اوايل شهريورماه، اين حادثه در تهران رخ داد و حساسيت مردم نسبت به آبي كه مصرف مي كردند، برانگيخته شد. اين مسأله حتي بر قيمت دستگاههاي تصفيه خانگي آب در بازار افزود. عده يي اقدام به جوشاندن آب مصرفي خود كردند، برخي هم به سراغ خريد بطريهاي آب معدني و مصرف آنها رفتند. اما مهندس نشاط مجد مدير نظارت بر كيفيت آب شركت آب و فاضلاب استان تهران معتقد است: نگراني مردم بيهوده است و اطمينان مي دهد كه آب تهران از لحاظ ميكروبيولوژي مشكلي ندارد و كيفيت آن به طور روزانه و دقيق كنترل مي شود. او مي گويد: بطوركلي آب تهران از دو مجراي آبهاي سطحي و آب چاهها تأمين مي شود كه آبهاي سطحي در معرض آلودگي از طريق فاضلاب هاي شهري و روستايي قراردارند. چه آبهاي سطحي و چه آب چاهها به محض ورود به تصفيه خانه هاي سازمان آب، در حد استاندارد مورد گندزدايي و تصفيه فيزيكي قرارمي گيرند. و برحسب جمعيت تحت پوشش از كلر براي ضدعفوني آنها استفاده مي شود. روزانه ۱۵۰ نمونه از آب مناطق مختلف تهران در آزمايشگاهها بررسي شده و در صورت مشاهده هرگونه آلودگي از انتشار، توزيع و مصرف آب جلوگيري به عمل مي آيد. دقت ما به حدي است كه حتي اگر آب چاههايي را كه با هزينه هاي زياد حفر شده اند، فاقد استانداردهاي لازم تشخيص داده شوند، اجازه بهره برداري و ورود آنها را به شبكه مصرف نمي دهيم. بنابراين مردم مي توانند با اطمينان كامل بدون جوشاندن آب آن را مصرف كنند. البته اين توصيه ما براي مردم تهران است كه نظارت بر كيفيت آن را بطور مستمر برعهده داريم. اگر مردم احساس مي كنند آب مصرفي شان كدر، بد بو و فاقد طعم مناسب است مي توانند با ما تماس بگيرند. كارشناسان شركت آب و فاضلاب به سرعت در اين مكانها حاضر شده و اقدام به نمونه برداري از آب مورد نظر مي كنند. به محض اين كه پي به آلودگي آب ببريم، هشدارهاي لازم را براي عدم مصرف به مردم خواهيم داد. اما با اطمينان مي گويم تاكنون غير از مورد خاص هفته گذشته، هيچ مسأله مشكوك و نگران كننده يا بيماري خاصي ناشي از مصرف آب آلوده مشاهده نشده است.

اما نامه وزير بهداشت به وزير نيرو حاوي نكاتي بود كه ابعاد ديگري از ماجراي آلودگي آب را مي گشود. وزير بهداشت در اين نامه تصريح مي كند كه با هر بار قطع و وصل مجدد، امكان آلودگي آب افزايش مي يابد. مهندس دست آموز كارشناس بهداشت محيط دانشگاه در پايان جلسه مشترك خود با ساير كارشناسان بهداشت محيط سه دانشگاه شهيد بهشتي، علوم پزشكي ايران و تهران كه در زمينه بررسي وضعيت آلودگي آب تهران تشكيل شده است، مي گويد: «مسأله آلودگي آب از طريق وجود زنگ داخل لوله ها، تكه هاي فلز، تخليه لوله هاي شبكه توزيع در اثر قطع سريع آب، نبايد از نظر دوربماند.» پيشنهاد كارشناسان وزارت بهداشت براي رفع اين اشكال كم كردن جريان فشار آب به جاي قطع كامل آن است اما مسؤولان وزارت نيرو معتقدند براي گذار از بحران آب، هنوز راه درازي در پيش است و ميزان صرفه جويي بايد به سطح ۱۵ درصد برسد كه در حال حاضر فقط ۸ درصد آن حاصل شده است. آنان به مردم توصيه مي كنند آب كمتري مصرف كنند اما راه حلشان نيز براي جلوگيري از نفوذ آلاينده هاي موجود در داخل آب بعد از وصل مجدد علاوه بر افزايش كلر اين است كه بعد از خروج آب كدر از لوله ها اقدام به مصرف كنند! آيا اين همان آب سالم بي رنگ، بي بو و زلال خوا هد بود!

تاریخچه آب قم

 آب نه تنها مایه حیات بلكه مایه بهبود كیفیت حیات، محیط زیست و اقتصاد جوامع بشری است، و این مهم در مناطق خشك و گرمسیری همچون استان قم از اهمیت ویژه ای برخوردار است. در این راستا شركت آب و فاضلاب استان قم بعنوان متولی تامین و توزیع آب بهداشتی و آشامیدنی مسئولیت شریف سقایت شهروندان و زائران حرم كریمه اهل بیت علیهم السلام را عهده دار است و با تلاش و همت شبانه روزی همه كاركنان و كارگران زحمت كش خود می كوشد تا در كشاكش بحران كم آبی، این شهر تشنه را سیراب از ساغر حیات بخش آب نماید و نبض زندگی را هماره به تپیدن وادارد.

تاریخچه

مسئله تامین آب قم و مطالعات آن از سال های حدود 1330 توسط مهندسین مشاور فرانسوی و ایرانی آغاز و پس از بررسیهای بعمل آمده، مسیر رودخانه قمرود جهت حفر چاه های نیمه عمیق پیشنهاد گردید كه در این راستا 4 حلقه چاه در مسیر این رودخانه حفر شد و با احداث 83 كیلومتر لوله گذاری چدنی آب و دو باب مخزن 2000 مترمكعبی بتنی هوایی در سال 1343 استخوان بندی اولیه شبكه آبرسانی شهر قم ایجاد گردید و به تبع آن دایره آبیاری در شهرداری قم تشكیل شد.

به مرور زمان با توجه به توسعه شبكه و افزایش جمعیت، تعداد چاه های حفر شده تا 34 حلقه در مسیر رودخانه و حومه قم افزایش یافت. در سال 1347 سازمان آب قم زیر نظر مستقیم وزارت كشور تاسیس گردید. در سال 1356 مطالعات انتقال آب از دشت علی آباد آغاز شد و سرانجام در سال 1359 تعداد 11 حلقه چاه عمیق در دشت علی آباد حفر گردید و با احداث 65 كیلومتر خط انتقال و ایستگاه پمپاژ شكوهیه و منابع ذخیره بتنی، اولین آب نسبتا" شیرین با EC مناسب به قم انتقال یافت و در سال 1362 به بهره برداری رسید.

در سال 1369 قانون تشكیل شركت های آب و فاضلاب توسط مجلس شورای اسلامی تصویب شد و شركت آب و فاضلاب قم در سال 1372 با عنوان سهامی خاص و با سهامداری شهرداری قم، شركت آب و فاضلاب استان تهران، شركت مهندسی آب و فاضلاب كشور و سرمایه گذاری نیرو بعنوان یكی از شركت های اقماری آب و فاضلاب استان تهران تشكیل و تحت نظارت وزارت نیرو مشغول به فعالیت گردید، آنگاه پس از استان شدن قم در سال 1376 از آن شركت منفك و بعنوان شركت آب و فاضلاب استان قم به كار خود ادامه داد.

این تغییر و تحول در حالی صورت پذیرفت كه این شركت، انبوهی از مشكلات فنی و ساختاری نامناسب را به ارث پذیرفت و به منظور تامین و بهبود نیازمندیهای روز آمد مشتریان، با یك نگرش سیستمی و جهت گیری در راستای مهندسی مجدد ساختار های فنی ، انسانی ، توسعه منابع و تجهیزات مورد نیاز، كار سنگین و حجیم خود را آغاز نمود.

آزمایشگاه مرکزی آب قم

اهم فعالیتها :

1-      پایش كیفی منابع آبهای سطحی و شناسایی مراكز آلوده كننده سد 15 خرداد

2-      بررسی كیفیت سفره های آب زیر زمینی تأمین كننده آب آشامیدنی

3-      كنترل كیفیت آب در شبكه آب آشامیدنی قم

4-      مطالعه در مسائل مربوط كیفیت آب شرب و تصفیه آب

5-      ارائه خدمات كارشناسی و آزمایشگاهی به سایر شركتها

6-      آزمایش مربوط به كنترل كیفیت آب آشامیدنی استان قم بر اساس زمانبندی و با استفاده از روشهای آزمایشگاهی استاندارد

7-      ارائه خدمات آموزشی به دانش پژوهان

8-      تنظیم و سنجش كلر در شبكه آبرسانی

9-      نظارت بر شركت وی‍‍‍ژه در زمینه تولید آب شرب و بهداشتی

10-   شناسایی ، اصلاح و بازسازی نقاط كور شبكه

11   تهیه نقشه های كیفی منابع آب

فعالیتهای شیمیایی :

اندازه گیری TSS ,TDS ,TS ,EC ,PH، كدورت، تركیبات نیتروژن دار (NO2 ,No3 ,NH3) ، كلسیم، منیزیم، سدیم، پتاسیم، كلرور، سختی كل، سولفات، قلیائیت، فسفات، آهن، منگنز، فلوئور، آلومینیم، دما، رنگ، طعم و بو، جارتست، كلر، COD، BOD، تعیین كلر مورد نیاز برای گندزدایی آب.

فعالیتهای خواص فیزیكی :

1-      انجام آزمایش خواص فیزیكی روزانه

2-      كدورت - PH - EC - درجه حرارت آب

3-      كلر سنجی سطح شهر و مخازن آب

فعالیتهای باكتریولوژی و بیولوژی :

1-      انجام آزمایشات باكتریولوژی هتروتروف

2-      شناسایی باكتری های فیكال كلیفرم و مجموع كلیفرم

3-      شناسایی باكتری های سود و موناس

4-      انجام آزمایش به روش PA  و LMX

5-      تشخیص و شمارش انواع پلانگتون های گیاهی و جانوری و نماتدها

روند تغییرات كیفی منابع آب

وجود هر نوع ماده فیزیکی و شیمیایی یا زیستی در آب به نحوی که باعث پایین آمدن کیفیت آب شود، به آلودگی آب تعبیر می شود به عبارت ساده تر آلودگی آب یعنی کاهش کیفیت آب، اگر از حد استاندارد تجاوز کند غیر قابل استفاده می شود

عمده ترین منابع آب سطحی، آب سد 15 خرداد می باشد که بعد از تصفیه در تصفیه خانه آب قم وارد خطوط انتقال مخازن و شبکه شهری می شود که 65 درصد آب قم را تامین می نماید و 35 درصد مابقی از چاههای داخل شهر و علی آباد تأمین می گردد.

کیفیت چاههای سطح شهر :

روند تغییرات نشان می دهد که نتایج آب زیر زمینی سطح شهر از جنبه آلوده شدن شیمیایی و باکتریولوپی مورد تهدید جدی می باشد . با توجه به آزمایشات بعمل آمده در 5 سال گذشته نشان می دهد که املاح شیمیایی آب سال به سال افزایش می یابد.

1-      میزان نیترات      آب چاههای سطح شهر  حداقل  10      و حداکثر 130

2-      میزان TDC      آب چاههای سطح شهر  حداقل 1776 و حداکثر  4457

3-      میزان EC        آب چاههای سطح شهر  حداقل 2910   و حداکثر  6839

4-      میزان سختی کل آب چاههای سطح شهر حداقل  628  و حداکثر  1396

5-      در حال حاضر آبهای زیرزمینی از لحاظ کیفیت شیمیایی و باکتریولوژی در حد نامطلوبی قرار دارند.

6-      باید منابع آلوده کننده کنترل و جلوگیری شود.

منابع آلاینده آب

1-      دفع فاضلاب خانگی به چاههای جذبی

2-      دفع فاضلاب صنعتی و بیمارستانی به چاههای جذبی و رودخانه ها

3-      استفاده از کودهای شیمیایی و سموم دفع آفات نباتی

4-      نشت از سیستم شبکه فاضلاب و تانکر های سپتیک

5-   حرکت آبهای شور در اثر پایین آمدن آب سطوح زیر زمینی بعلت استفاده بیش از حد این منابع مهمترین عامل تغییر کیفیت منابع آب زیر زمینی چاههای سطح شهر نفوذ فاضلابهای خانگی به منابع آبهای زیر زمینی می باشد كه با نفوذ بیش از حد فاضلاب در چاههای جذبی و برداشت بی رویه آب زمانی خواهد رسید که لایه های خاک در زیرزمین در مناطق شهر نه قدرت تصفیه دارند و نه قادر به جذب بعضی از آلودگیها هستند.

بهترین راه برای جلوگیری از آلودگی آب های زیر زمینی، جمع آوری فاضلاب های سطح شهر می باشد.

تأسیسات آب شیرین

مقدمه :

از كل مصارف خانگی آب كمتر از 3% برای شرب مورد استفاده قرار گرفته و مابقی، نیازهای بهداشتی شهروندان را برآورده می كند. اهمیت حفظ كیفیت آب شرب، همچنین جلوگیری از هزینه های كلان فرآوری مصارف غیرشرب منجر به مطالعات جدی در خصوص جداسازی شبكه آب شرب از بهداشت گردید و باتوجه به مشكلاتی كه شهر قم از دیرباز با آن مواجه بوده است، این طرح مورد استقبال مردم و مسئولین واقع شد و عملیات اجرایی آن در بهار سال 1378 آغاز و در زمستان 1380 با نصب دستگاه بزرگ آب شیرین كه به ظرفیت 3000 متر مكعب وارد مرحله جدید گردید.  

عنوان طرح :

احداث شبكه مجزای آب شرب (شیرین ) شهر قم

هدف طرح :

تامین آب شرب مورد نیاز شهر قم در راستای اجرای برنامه میان مدت مقابله با بحران كیفی آب.

 مزایای طرح :

1.      سرمایه گذاری محدود و  اقتصادی برای تولید آب شیرین, گوارا و بهداشتی (شرب).

2.      كنترل كیفی دقیق آب شرب (فیزیكی, شیمیایی و بیولوژی) به لحاظ محدود بودن شبكه توزیع و حجم تولید

3.   كاهش هزینه های ناشی از كنترل كیفی حجم عظیمی از آب كه تنها سهم ناچیزی از آن به مصرف شرب می رسد.

4.      كاهش استهلاك شبكه گسترده آب شهری و نیز كاهش هزینه های نگهداری و تعمیرات آن.

5.      كاهش فشارهای روانی ناشی از احتمال بروز آلودگی در شبكه وسیع آب بهداشتی (غیرشرب).

اعتبار طرح :

میزان اعتباراتی كه تا كنون صرف طرح شده است بشرح ذیل می باشد:

الف) سرمایه گذاری شركت آب و فاضلاب بالغ بر 50 میلیارد ریال.

ب) سرمایه گذاری توسط بخش خصوصی بالغ بر 10 میلیارد ریال.

تاریخ شروع طرح :

بهار سال 1378.

مراحل طرح :

این طرح شامل چهار فاز به شرح زیر می باشد:

 فاز اول

انتخاب  6  حلقه از چاههای  دشت علی آباد قم با كیفیت آب مناسب شرب  EC  = 1850

1.      جداسازی و شستشوی دو مخزن موجود ذخیره آب شرب. ( 500× 2 متر مكعب)

2.      جداسازی 25 كیلومتر از شبكه موجود  آب بهداشتی و تخصیص آن به آب شرب.

3.      احداث 8 باب ایستگاه توزیع آب شرب بر روی شبكه مذكور.

4.      فروش آب در ایستگاه توزیع بازاء هر لیتر 5 ریال.

تاریخ بهره برداری :

فاز اول این طرح, در تابستان سال 1378, توسط معاون محترم وزیر نیرو در امور آب و فاضلاب شهری جناب آقای مهندسی منوچهری افتتاح و به بهره برداری رسید.

فاز دوم

احداث 110 كیلومتر لوله گذاری شبكه آب شرب در خیابانهای اصلی و توسعه به داخل محلات.

 افزایش تعداد ایستگاههای توزیع آب تا 140 باب.

فاز سوم

به منظور ارتقاء كیفی آب شرب و كاهش EC از 1850 به 500 میكروموس) و نیز بهبود سیستم فروش, مراحل زیر انجام پذیرفت:

نصب دستگاه أب شیرین كن حجبم با روش اسمز معكوس ( R.O) و جایگزینی آب تولیدی آن با آب چاههای علی آباد.

فروش آب بصورت مكانیزه در تمام ساعات شبانه روز توسط دستگاه كارت خوان در ایستگاههای توزیع . (استفاده از كارت اعتباری آب).

واگذاری انشعاب موقت آب شرب به اماكن عمومی و بزرگ و برخی صنایع با تعرفه حق انشعاب و آب بهاء جداگانه (با نصب كنتور مجزای آب شرب).

مشخصات دستگاه :

دستگاه آب شیرین كن به روش اسمز معكوس ( R.O) و بصورت تمام اتوماتیك عمل می كند و ساخت شركت Vivendi اسپانیا می باشد.

تاریخ بهره برداری :

در اسفغند ماه سال 1380, این طرح بی نظیر, توسط مقام عالی وزارت جناب آقای مهندس بیطرف افتتاح و به بهره برداری رسید و مشكل تاریخی آب قم برای میان مدت مرتفع گردید.  

فاز چهارم

توسعه شبكه مجزای آب شرب به سایر نقاط شهر.

افزایش تعداد ایستگاه های توزیع تا حداقل 400 باب.

درصورت پاسخ دادن مطالعات اجتماعی و اقتصادی, واگذاری انشعاب آب شرب به منازل با تعرفه حق انشعاب و آب بهاء جداگانه (بصورت یك نقطه برداشت در آشپزخانه) و اعمال سیاستهای مدیریت مصرف.

وضعیت موجود تاسیسات آب شیرین :

1.      تعداد انشعاب آب شیرین 470 فقره

2.      تعداد ایستگاههای آب شیرین 260 ایستگاه

3.      طول شبكه آب شیرین 174.6 كیلومتر

4.   پیمانكار فعلی ”شركت سازه سازان“ از تاریخ 1/8/85 به مدت 4 سال تعهد تولید و توزیع آب شیرین را خواهد داشت و تا 4 سال آینده حجم تولید این شركت 6000 متر مكعب در شبانه روز می باشد. در حال حاضر سه دستگاه 1500 مترمكعبی توسط این شركت نصب و تولید آب آغاز گردیده است.

5.   قیمت فروش آب از تاریخ 1/8/85 هر مترمكعب 690 تومان خواهد بود. (قیمت فروش قبل از تاریخ فوق به ازای هر مترمکعب 1100 تومان بوده است).