داروسازی
داروسازی یا فارماکولوژی عبارتست از: مطالعه واکنش متقابل داروها (یا مواد شیمیایی) و موجودات زنده که منجر به ایجاد اثرات زیستشناسی این ترکیبات میگردد. و دارو (Drug) در درمان بیماری و تشخیص و یا پیشگیری از بیماریها به کار میرود. داروها ممکن است منشاء گیاهی (مانند بلادونا) و یا منشاء معدنی (مانند کلسیم) و یا منشاء حیوانی (مانند انسولین) و یا منشاء شیمیایی (مانند آسپرین) داشته باشند.
علوم مرتبط داروسازی
· علوم پایه پزشکی و داروسازی: علوم مرتبط و علوم اضافه شده
· آناتومی: مطالعه ساختمان فیزیکی موجودات زنده میباشد. در مقابل آناتومی ماکروسکوپی یا آناتومی گیاهی، سیتولوژی و هیستولوژی یا بافت شناسی، درباره ساختمانهای میکروسکوپی میباشند.
· شیمی حیات: مطالعه شیمی موجود در موجودات زنده، بخصوص درباره ساختمان و عملکرد اجزا شیمیائی آنها میباشد.
· بایواثیک: میدان مطالعهای از جنبه فلسفه و مذهب در مورد ارتباط بیولوژی، علم، داروسازی و اخلاق میباشد.
· بایواستاتیک
· سلول شناسی: مطالعه میکروسکوپی یاختههای منفرد میباشد.
· امبریولوژِی یا جنین شناسی: مطالعه توسعه اولیه موجودات زنده میباشد.
· اپیدمولوژی: مطالعه دموگرافی روند بیماری میباشد، و شامل مطالعه همهگیریها میباشد، هر چند به این محدود نمیشود.
· سلامت عمومی
· ژنتیک: مطالعه ژنها، و نقش آنها در توارث بیولوژیکی.
· هیستولوژی: مطالعه ساختمانهای بافتهای بیولوژی با میکروسکوپ نوری و میکروسکوپ الکترونی میباشد.
· ایمنی شناسی: مطالعه سیستم ایمنی میباشد، که به طور مثال در انسان شامل سیستم ایمنی مادرزادی و ... میباشد.
· میکروبیولوژی: مطالعه میکروارگانیزمها است که شامل protozoa، باکتری ، fungi و ویروسها میباشد.
· عصب شناسی: موضوعی است که به بررسی مکانیسمهای اثر دارو، پاسخ بدن به دارو را روشن میکند.
داروسازی صنعتی -چگونگی تهیه داروها
تولید دارو در مقیاس بسیار زیاد را "داروسازی صنعتی"مینامند. وقتی یک ماده شیمیایی که احتمال دارد اثر دارویی داشته باشد و در آزمایشگاه سنتز شد، برای آزمایشهای بالینی حیوانی و انسانی فرستاده میشود، از آنجایی که این آزمایشها بر روی تعداد محدودی صورت میپذیرد، مقدار داوری لازم را در همان آزمایشگاه میتوان تهیه نمود. وقتی یک دارو از تمامی آزمایشهای بالینی موفق بیرون آمد و اجازه ورود به بازار را گرفت، باید آن را در مقادیر خیلی زیاد یا اصطلاحا در مقیاس صنعتی تولید نمود. این اولین مرحله دشوار کار است، چرا که در بسیاری از موارد روشهای آزمایشگاهی، برای مقادیر بسیار زیاد قابل اجرا نیستند و باید برای یک تولید در مقیاس صنعتی یک روش خاص صنعتی پیدا کرد.
بارها دیده شده است، سنتر جسم در آزمایشگاه با راندمان بسیار بالا انجام گرفته ولی چندین سال طول کشیده تا روش صنعتی آن بدست آید و چه بسا آن دارو برای تولید صنعتی مقرون به صرفه تشخیص داده نشده است. پس برای تبدیل یک سنتز آزمایشگاهی به تولید صنعتی تحقیقات جدید را باید از ابتدا شروع کرد. مدیریت یک کارخانه پس از تعیین روشهای تولید صنعتی یک دارو، پا به مرحله بعدی میگذارد که مرحله تهیه مواد اولیه برای تولید صنعتی یک داروی خاص میباشد. مهمترین ماده، همان ماده شیمیایی است که اثر دارویی دارد و اصطلاحا آن را "ماده موثر" مینامند. به دلایل گوناگون فیزیک و اینکه دارو به چه شکلی (قرص، کپسول، شربت و..) باید تهیه شود، مواد دیگری را همراه ماده موثر میکنند. که آنها را "مواد جانبی" مینامند. حال این مساله که ماه موثر و مواد جانبی چگونه و به چه نسبت باید با هم مخلوط شوند تا یک شکل دارویی با شرایط مناسب را بدست آورند، خود فصلی جدید در تحقیقات است، که یک کارخانه یا خود مستقیما به نتیجه میرسد و یا روشهای دیگر کارخانجات را از آنها خریداری مینماید، همچنانکه کارخانههای تولید مستقیم ماده موثره میتواند آن را از مراکز دیگر خریداری نماید.
در سفارش تهیه مواد اولیه تمامی مواد از قبیل ماده موثره و مواد جانبی در نظر گرفته میشوند. البته خرید مواد نیز مسائل مربوط به خود را دارد. مساله بسیار مهم در امر سفارش و خرید، در نظر گرفتن زمان است. چون برنامه تهیه مواد اولیه معمولا چندین ماه به طول میانجامد، باید دقت نمود تا زمان سفارش متناسب با زمانبندی تولید باشد. مثلا اگر تهیه مواد اولیه تولید یک دارو شش ماه طول میکشد، باید شش ماه قبل از تاریخ تولید طبق زمانبندی، سفارش مواد انجام شود. البته کارخانجات معمولا در هر مرتبه سفارش مواد، برای تولیدات دو تا سه سال خود، ماده را تهیه مینماید. هنگامی که تمامی مواد اولیه موجود باشد، کار تولید را میتوان شروع کرد. تولید، با توجه به خصوصیات فیزیکی و شیمیایی ماده موثره و مواد جانبی و همچنین شکل دارویی که باید تولید شود، میتواند به روشهای گوناگون و با دستگاههای متفاوتی صورت پذیرد. به همین علت کارخانجات به بخشهای کوچکتری تقسیم میشوند و هر بخش مسئول تهیه یک نوع فرآورده است. مثل بخشهای قرص، کپسول، شربت، محلولهای تزریقی، کرم و پماد، آمپول و ... .
داروسازی بالینی
داروسازی بالینی یکی از شاخههای داروسازی است که در ایران از رشتههای تخصصی داروسازی محسوب میشود و بیشتر در زمینه مشاوره دارویی برای پزشکان فعالیت دارد. پزشکان متخصص میتوانند پاسخ سوالات تخصصی دارویی خود را از داروسازان بالینی دریافت کنند. این رشته نیز مانند رشته پزشکی به زیر شاخههای متعدد از قبیل کودکان، عفونی، داخلی، مراقبتهای ویژه و غیره تقسیم میشود. امروزه در دنیا به تعداد تخصصهای پزشکی موجود، تخصصهای داروسازی بالینی به وجود آمده است. هدف از این رشته "مصرف بهینه دارو" یا به عبارتی جایگزین نمودن داروهای تجویز شده با داروهای بهتر، کاهش مصرف اقلام دارویی، تغییر مقادیر مصرف دارو (کم یا زیاد کردن مقدار مصرف دارو) میباشد. مصرف بهینه فقط کم مصرف کردن نیست بلکه درست مصرف کردن است.
برخی از وظایف این گروه از متخصصین عبارتند از: بررسی تاریخچه دارویی بیمار، نظارت بر مصرف صحیح دارو توسط بیمار، بررسی عوارض جانبی داروها و گزارش آنها، پیگیری غلظتهای دارویی در بیماران برای جلوگیری از مسمومیتها، دستیابی به دوز صحیح درمانی (پایش) و کم کردن مدت بستری شدن بیماران و ارائه مشاوره دارویی به پزشکان.
داروسازی رشتهای بالینی است، زیرا داروساز با بیمار سروکار دارد و آخرین حلقه زنجیره درمانی است. داروخانه محلی است که در آنجا داروساز میتواند اطلاعات لازم را در اختیار بیمار قرار دهد تا با مصرف صحیح دارو به نتیجه مطلوب درمانی دست یابد. از همین رو، یکی از اهداف گروه داروسازی در دراز مدت این است که دوره عمومی داروسازی را به سمت داروسازی بالینی سوق دهد تا داروسازانی که به مردم خدمات دارویی ارائه میدهند، کارآیی لازم برای پاسخگویی به سوالات بالینی بیماران را داشته باشند و در ضمن بتوانند با پزشکان ارتباط بهتری برقرار کنند و تبادل نظر نزدیکتری با پزشکان و سایر حرف پزشکی داشته باشند. اینها همه، با تغییر در آموزش داروسازی مقدور خواهد بود. در برنامهریزی آموزش داروسازی، که دو سال گذشته مورد بازنگری قرار گرفته است، آموزش موادی تحت عنوان "داروسازی جامعهنگر" منظور شده است که در آینده به اجرا در خواهد آمد.
داروساز بالینی میتواند خدمات بسیاری در سطح بیمارستانها ارائه دهد. در حال حاضر در کشور ما در برخی از بیمارستانهای تهران از جمله بیمارستان دکتر شریعتی، بیمارستان روزبه و تا حدودی در بیمارستان امام خمینی این خدمات با همکاری پزشکان و داروسازان ارائه میشوند.
مشکل داروسازی در کشور ما عدم توسعه داروسازی بیمارستانی است. داروخانهها، بیشتر شبیه انبار دارویی هستند و بیمارستانها برای ارائه خدمات دارویی در داروخانههایشان سرمایهگذاری نکردهاند، در نتیجه این موضوع در ارائه خدمات بالینی اثر منفی به جای گذاشته است، زیرا برای داشتن خدمات دارویی بالینی خوب، ناچار به داشتن داروخانه بیمارستانی خوب و همچنین داروساز بیمارستانی هستیم. قابل ذکر است که با سرمایه گذاری روی داروسازی بالینی و داروسازی بیمارستانی به دلیل کاهش مدت بستری بیمار در بیمارستان، بازگشت نیروی کار به جامعه، و مصرف بهینه دارو و کاهش هزینههای دارویی، در کل هزینههای درمانی کاسته خواهد شد.
تاریخچه داروسازی در ایران
در سال 1335 رشته داروسازی از دانشکده پزشکی، داروسازی دندانپزشکی، داروسازی و دندانپزشکی جدا شد و به صورت رشته ای مستقل در رئیس این دانشکده دکتر مهدی نامدار بود.
· از سال 1342 به بعد نظام آموزش داروسازی که از نظام فرانسوی اقتباس شده بود به نظام آمریکایی تبدیل شد و از سال تحصیلی 1343-1342 دروس این رشته به صورت واحدهای درسی ارائه گردیدند.
· از سال 1350 به بعد دوره تحصیلی در دانشکدههای داروسازی به صورت 6 سال پیوسته تصویب شد که به فارغ التحصیلان پس از گذراندن پایان نامه تحقیقاتی درجه دکترای داروسازی داده میشود.
راههای تجویز دارو
داروها ممکن است از راههای مختلفی که در زیر گفته شده است تجویز شود.
از راه زیرزبانی: قرص و یا قطره
از راه رکتوم یا واژن: شیاف ، محلول
از راه استمعال موضعی: مالیدنی، قطره (چشم و گوش و بینی)
از راه استشناقی: (اسپری، اینهالر و …)
بیشتر داروها را پزشک پس از شنیدن شرح حال بیماران از زبان خود بیمار و معاینه او، تجویز میشود، و برخی داروها نیز هستند که بدون نیاز به نسخة پزشک در اختیار بیماران گذارده میشوند مانند برخی مسکنها (مانند استامینوفن، …) و ویتامینها و بعضی شربتهای سرفه، قابل ذکر است که بیمارانی که داروها را بدون نسخه پزشک خریداری مینمایند اطلاع درستی از آنها ندارند و چه بسا دارویی را نابجا به کار برند و یا به علت ندانستن اثر جانبی آن دستخوش عوارض ناگواری شوند، بنابراین نباید خودسرانه و بدون مشورت با پزشک دارو مصرف کرد یا داروی خود را به دیگران توصیه کرد. لازم به ذکر است پس از مطالعه این کیف و پی بردن به اثرهای مفید درمانی و اثرهای سوء جانبی داروها، مجاز نیستند که بر اساس این اطلاعات دارویی که بر اساس این اطلاعات دارویی برای خود و دیگران تجویز کنند.
بیماری و دارو
کشف داروهای جدید و مراحلی که از کشف تا عرضه آنها به بازار دارویی طی میشود، موضوع جالبی است. امروزه آگاهی دقیق از ساز و کار بیماریها برای دستیابی به داروهای جدید امری ضروری محسوب میشود. در واقع میتوان گفت که هر بیماری حاصل به هم خوردن نظم طبیعی یکی از چرخههای فعالیت
بدن است، بنابراین با دانستن اینکه کدام چرخه بدن از نظم طبیعی خود خارج شده است، میتوان دارویی را به کار برد که دوباره آن را به حالت اولیه باز گرداند.
منشاء داروها
بطور کلی داروها از نظر منشاء به سه گروه طبیعی، نیمه صناعی و صناعی تقسیم میشوند.
داروهای طبیعی
داروهای طبیعی داروهایی هستند که از منابع طبیعی به دست میآیند. اینگونه فرآوردهها یا به صورت خام مصرف میشوند، مثل عصاره گیاه آلوئه برای درمان بیماریهای پوستی یا جگر برای درمان بیماریهای شب کوری و یا شامل مواد شیمیایی خاصی هستند که از فرآورده خام طبیعی استخراج و سپس به عنوان دارو مصرف میشوند، مثل مورفین که از تریاک استخراج میشود و انسولین که از لوزالمعده گاو یا خوک به دست میآید. در مورد این گروه از داروها، برای کشف داروی جدید به سراغ طب سنتی کشورهای مختلف میروند. در طب سنتی، خواص گیاهان و فرآوردههای مختلف جانوری شرح داده شده است. دانشمندان با روشهای علمی به بررسی آزمایشگاهی خواص ذکر شده در مواد خام میپردازند. این بررسیها ممکن است در شرایط خارج از بدن موجودات زنده (مثل بررسی اثرات ضد میکروبی در محیط های کشت) یا در شرایط داخل بدن (شامل بررسی اثر پس از کاربرد در جانوران آزمایشگاهی) انجام شوند. در صورتی که فرآورده خام، موثر تشخیص داده شود، به روشهای گوناگون ترکیبات مختلف موجود در آن را تفکیک و تخلیص میکنند و سپس میکوشند تا ساختار شیمیایی این ترکیبات خالص شده را (که به دست آوردن مقادیر ناچیزی از آنها اغلب مستلزم ساعتها کار طاقت فرساست) شناسایی کنند.
برای این کار از روشهای مختلف دستگاهی نظیر تهیه طیفهای تشدید مغناطیسی هسته (NMR)، طیف جرمی (MS)، طیف فرابنفش (UV) و فراسرخ (IR)، اثر بر نور قطبیده (چرخش نوری)، کروماتوگرافی با عملکرد بالا (HPLC) و ... استفاده میشود. به این ترتیب با تلفیق مجموعه این مدارک که هر یک گوشهای از اطلاعات ضروری را برای تعیین ساختار شیمیایی ماده فراهم میآورند و مقایسه آنها با ساختارهای شناخته شده، ساختار شیمیایی مواد مورد نظر را شناسایی میکنند. در مرحله بعد مجدد آزمونهای بررسی اثرات دارویی بر هر یک از ترکیبات خالص انجام میگیرد تا ترکیب موثر شناسایی و به عنوان ماده دارویی عرضه گردد.
داروهای نیمه صناعی
داروهای نیمه صناعی با ایجاد تغییرات شیمیایی بر داروهای طبیعی به دست میآیند. این تغییرات با هدف افزایش قدرت دارو، کاهش عوارض جانبی، بهبود خواص فیزیکی و شیمیایی و ... انجام میشوند. گاه داوری به دست آمده از منابع طبیعی دارای نقایصی است که با انجام تغییرات جزئی روی ساختار شیمیایی آن میتوان نقص موجود را برطرف کرد. مثلا پنیسیلین حاصل از قارچ پنیسیلیوم در اسید معده تخریب میشود و نمیتوان آن را به صورت خوراکی مصرف کرد، ولی با انجام تغییراتی کوچک در گروههای جانبی هسته پنیسیلین، داروهای پادزی آموکسیسیلین، آمپیسیلین و پنیسیلین V بدست میآیند که نسبت به محیط اسیدی معده مقاومند و از راه خوراکی به مصرف میرسند.
برای دستیابی به داروهای جدید نیمه صناعی باید تغییراتی حساب شده و قاعدهمند روی ساختار شیمیایی ماده طبیعی ایجاد کرد و سپس نتیجه این تغییرات را روی اثر دارو بررسی نمود. اینگونه مطالعات منجر به کشف "رابطه ساختمان و اثر" در یک ماده دارویی میشود. دارویی که از طبیعت به دست میآید، در بدن اثرات مختلفی دارد. برای مثال مورفین نمونه جالبی از این مطلب است. این دارو دارای اثرات ضد درد، تسکین دهنده سرفه، ایجاد یبوست، اعتیادآوری و ... میباشد. محققان میکوشند تا با دستکاری در ساختار مورفین داروهایی تهیه کنند که هر یک از اثرات فوق را به تنهایی و بدون دارا بودن خاصیت اعتیاد آوری دارا باشند. در راستای این کوششها داروهای بوپرنورفین با اثر ضد درد عالی و اعتیادآوری اندک، دکسترومتورفان با اثر ضد سرفه و بدون اثر ضد درد و اعتیاد آوری و دیفنوکسیلات با اثر ضد اسهال، بدون اثر ضد سرفه و اعتیاد آوری خیلی جزئی ساخته شدهاند.
داروهای صناعی
با پیشرفت علم شیمی، به ویژه دانش شیمی آلی وپیدایش روشهای گوناگون سنتز مواد، هم اکنون میلیونها ترکیب شیمیایی ساخته شده وجود دارند و بدون اغراق همه روزه دهها ترکیب جدید دیگر نیز ساخته میشوند. از میان این ترکیبات بطور تصادفی یا آگاهانه، موادی که دارای اثرات درمانی هستند، انتخاب میشوند. این گونه داروها را که به طریقه شیمیایی سنترشدهاند، داروهای صناعی مینامند. برای مثال دانشمندی به نام دوما که به مطالعه روی رنگها مشغول بود، متوجه شد که گروهی از موشهای آزمایشگاهی که به طور اتفاقی نوعی رنگ قرمز به نام پرونتوسیل را خورده بودند، در برابر عفونت مقاومت یافتهاند. با بررسی بیشتر خاصیت ضد باکتریایی رنگ فوق مشخص گردید و بر اساس آن گروهی از داروهای ضد باکتری به نام سولفونامیدها ساخته و عرضه شدند که از آن میان میتوان به پادزیهای معروفی چون کوتریموکسازول و سولفاستامید اشاره کرد.
در گروه داروهای صناعی میتوان برای درمان یک بیماری، اثر تمامی مواد شیمیایی شناخته شده را روی آن بررسی کرد. ولی با توجه به تعداد بیماریها و کثرت فراوان مواد شیمیایی این کار عملا غیر ممکن است. بنابراین با توجه به اینکه اثر یک ماده ناشی از ساختار شیمیایی آن است (رابطه ساختمان و اثر)، محققان حدس میزنند که ممکن است گروههای خاصی از مواد شیمیایی روی یک بیماری خاص موثر باشد. لازم به ذکر است که این حدس با توجه دقیق به ساز و کار بیماری و ساختار شیمیایی مواد و غالبا با استفاده رایانه انجام میگیرد. به این ترتیب اثر مواد مورد نظر را در آزمایشگاه روی آن بیماری آزمایش میکنند. ممکن است این بررسیها به کشف ماده ای موثر بیانجامند و یا اصلا بینتیجه باشند. برای مثال داروی AZT که تا حدودی بر ویروس مولد بیماری ایدز موثر بوده است، به این شیوه یافت شد. AZT مادهای بود که سالها قبل ساخته شده و کنار گذاشته شده بود تا اینکه در شمار ترکیبات مورد آزمایش روی ویروس ایدز انتخاب گردید و موثر بودن آن اثبات شد.
روش الگوبرداری از ساختمان بدن
راه دیگر کشف داروهای جدید، الگوبرداری از ساختمان بدن است. برای مثال هیستامین یکی از موادی است که بطور طبیعی در بدن ساخته میشود و در اندامهای مختلف کارهای مختلفی انجام میدهد. این ماده درپوست باعث خارش میشود، رگهای بینی و چشم را گشاد میکند، منجر به احتقان و عوارض ناشی از آن مثل آبریزش از بینی و سرخی چشم میگردد. در معده روی سلولهای کناری معده اثر کرده و تحریک ترشح اسید را باعث میشود. هیستامین در هر یک از این اندامها گیرنده مخصوص به خود را دارد که از این میان گیرندههای موجود در رگها و پوست (گیرندههای H1) با هم مشابهند و با گیرندههای موجود در جدار معده (گیرندههای H2) متفاوت میباشند. دانشمندان با در نظر گرفتن ساختار مولکولی هیستامین دو گونه از داروهای آنتیهیستامینی را طراحی کردهاند.
اینگونه داروها با اشغال گیرندههای هیستامینی به طور اختصاصی باعث مهار آنها و جلوگیری از تحریک میشوند. گروه اول داروهای آنتیهیستامینی هستند که در مواردی نظیر سرماخوردگی همراه با آبریزش بینی و یا خارش بکار میروند و اثری روی معده ندارند، از جمله داروهایی نظیر کلرافنیرامین، پرومتازین، هیدروکسیزین، پیریلامین و غیره. گروه دوم آنتیهیستامینهایی هستند که گیرندههای هیستامینی معده را مهار میکنند و به دنبال آن باعث مهار ترشح اسید میشوند. این گروه در درمان زخمهای معده و اثنیعشر مورد استفاده قرار میگیرند مثل سایمتیدین، رانیتیدین، فاموتیدین و غیره. کشف اثرات درمانی یک ترکیب شیمیایی، تازه آغاز راهی ست که ممکن است سالیان سال به طول بیانجامد.
مراحل بررسی ایمنی دارو
نکته در اینجاست که یک ماده دارویی همانطور که اثرات درمانی از خود نشان میدهد، ممکن است دارای اثرات مخرب و سمی دیگری نیز باشد. برای اطمینان از ایمنی کاربرد دارو در انسان ترکیبات شناسایی شده، باید از 4 مرحله آزمون و بررسی، با موفقیت بگذرند:
مرحله اول
آزمون بیخطر بودن و سمیت دارو قبل از کاربرد بالینی آن است. در این مرحله که 2 تا 3 سال به طول میانجامد اثرات دارو روی جانوران مختلف و جنینی جانوران باردار بررسی میشود. امروزه سعی میشود از شیوههای کشت بافتی و نمونهسازی رایانهای برای کاهش کاربرد جانوران آزمایشگاهی در این مرحله استفاده شود، .ولی ارزش پیشبینی کننده این روشها هنوز بسیار محدود است. آزمون سمیت پیش بالینی به ازای هر داروی موفق عرضه شده به بازار به طور متوسط حدود 41 میلیون دلار خرج بر میدارد و ممکن است تحلیل اطلاعات به دست آمده تا 5 سال زمان ببرد. اگر ماده دارویی در حیوانات و جنین آنها اثر سوئی نشان ندهد، وارد مرحله بعدی میشود.
مرحله دوم
مرحله ارزیابی دارو در انسان است که طی آن سرنوشت دارو در بدن افراد سالم داوطلب و اثر بدن بر دارو (فارماکوکینتیک) مورد بررسی قرار میگیرد. این مرحله نیز ممکن است حدود 2 سال به طور بیانجامد و معمولا به سبب وجود قوانین سخت در مورد آزمون داروهای جدید روی انسان در کشورهای پیشرفته، با دشواریهای خاصی مواجه است. اگر دارو در این مرحله نیز با مشکل خاصی مواجه نشود، به مرحله سوم راه مییابد.
مرحله سوم
این مرحله که 3 تا 5 سال به طول میانجامد، دارو به تعداد معدودی از بیماران داده میشود تا اثرات آن روی بیماری در انسان مشخص شود. در صورتی که دارو در این مرحله نیز نتایج مطلوبی به دست دهد، مجوز ورود به بازار را دریافت خواهد کرد و در سطح وسیع عرضه میشود. از این پس دارو در بوته آزمون چهارم یا مرحله پس از فروش قرار میگیرد.
مرحله چهارم
در این مرحله عکسالعمل نژادها و گروههای مختلف جمعیتی در برابر دارو مورد ارزیابی قرار میگیرد و متخصصان پزشکی در سراسر دنیا در صورت مشاهده هر گونه عارضهای آن را به سازمان بهداشت جهانی گزارش میدهند. در صورت مضر تشخیص داده شدن دارو، بسرعت آن را از سطح بازار دارویی جمعآوری میکنند. بر این اساس همه ساله از بین ترکیبات مختلفی که دارای اثرات درمانی میباشند، در هر مرحله تعداد زیادی از انها به دلایل مختلف از گردونه پژوهش خارج میشوند و از ادامه مرحله بعدی تحقیق باز میمانند. همچنین داروهای بسیاری با مشخص شدن اثرات سوء آنها، پس از توزیع وسیع از فهرست داروهای رایج حذف میشوند و داروهای متعددی نیز همواره در شرف حذف هستند، برای مثال میتوان به داروی دیپیرون یا نوارلژین اشاره کرد که به دلیل عوارض خونی شدید، امروزه دیگر کاربردی ندارد.
به این ترتیب تخمین زده میشود که برای عرضه هر داروی جدید به بازار حدود پنج تا ده هزار مولکول جدید ساخته و بررسی میشوند و هزینهای بالغ بر 240 میلیون دلار صرف میگردد.
عوارض جانبی و اثرات ناخواسته داروها
با وجود مراحل متعدد و موشکافانه بررسی ایمنی کاربرد مواد دارویی و قوانین سخت دریافت مجوز برای تولید و توزیع گسترده، داروها عاری از اثرات ناخواسته نیستند. برخی از این عوارض که خطرات کمتری دارند ناشی از گسترش و تشدید اثرات شناخته شده دارو میباشند و قابل پیشبینی هستند، ولی گروه دیگر ممکن است تا زمانی که دارو به طور گسترده و به مدت طولانی وارد بازار دارویی نگردیده است، شناسایی نشوند. این گروه از اثرات خطرناکترند و بنابراین آگاهی از آنها برای پزشک اهمیت دارد. برخی از واکنشهای این گروه جنبه آلرژیک (حساسیتزا) دارند و برخی دیگر نیز که به واکنش ایدیوسنکراتیک موسومند، دارای ریشههای وراثتی میباشند.
ایدیوسنکرازی در اصطلاح به هر گونه واکنش پذیری غیر عادی با منشا ژنتیکی نسبت به عوامل شیمیایی اطلاق میشود. این واکنشها ممکن است به صورت حساسیتهای بسیار شدید و گاه مرگبار نسبت به دوزهای اندکی از یک دارو و یا عدم پاسخدهی حتی نسبت به دوزهای بسیار بالای دارو آشکار شوند. برای مثال حدود 10 درصد از مردان سیاهپوست بر اثر نقص ژنتیکی آنزیمی به نام گلوکز 6- فسفات دهیدروژناز (G6PD) با دریافت داروی پریماکین دچار نابودی شدید گلبولهای قرمز و کم خونی خطرناک حاصل از آن میشوند. در مقابل گروهی از افراد به دلیل اختلاف ژنتیکی گیرندههای دارویی خود، نسبت به عملکرد ضد انعقادی داروی وارفارین مقاومت دارند.
سوالاتی در مورد مصرف دارو
در مورد داروهای تجویز شده توسط نسخه پزشک (داروهای نسخهای) نخستین گام برای شروع درمانی موثر و بیخطر این است که سوالاتی نظیر پرسشهای زیر را از پزشک خود بپرسید:
1- نام دارو چیست و چه اثری بر بیماری شما دارد؟
2- چگونه، در چه زمانهایی و برای چه مدت باید دارو را مصرف کنید؟
3- آیا لازم است حین مصرف دارو از مصرف غذاهای خاص، مکلمهای برنامه غذایی، کافئین (در قهوه و چای)، و سایر داروهای (چه نسخهای، چه بدون نسخه)، خودداری کنید؟
4- آیا بین مصرف دارو باید از انجام فعالیتهای خاصی نظیر رانندگی یا استعمال دخانیات پرهیز کنید؟
5- اگر در حال مصرف هر نوع داروی دیگری هستید، آیا نسخه جدیدی با دارو یا داروهای قبلی شما تداخل اثر ندارد؟
6- آیا داروی مصرفی عارضه جانبی خاصی دارد؟ اگر چنین است در صورت بروز آن چه باید کرد؟
7- آیا مصرف دارو بر تواناییهای جسمی و روانی یا بر شرایط خواب شما اثری خواهد گذاشت؟
8- اگر احتمالا یک نوبت صرف دارو را فراموش کردید چه باید کرد؟
9- آیا دستور مکتوبی درباره مصرف دارو وجود دارد؟ (یا حداقل از پزشک یا داروساز خود بخواهید که دستورات مصرف و نام داروها را بطور واضح برایتان بنویسد).
|
همیشه به خاطر داشته باشید که برای جلوگیری از بروز هر گونه اشتباه باید دستور مصرف و اثر هر دارو و به طور مجزا و خوانا روی بر چسب آن نوشته شود. |
توصیههای عمومی
· تا آنجا که ممکن است، خودتان برای دریافت داروهای شخصی به داروخانه مراجعه کنید. در غیر این صورت کسی را بفرستید که کاملا از شرایط شما آگاه است و در جریان روند درمان قرار دارد. به این ترتیب به داروساز خود امکان میدهید تا اطلاعات لازم برای تحلیل وضعیت بیماری شما را به دست آورد و متقابلا اطلاعات و راهنماییهای لازم را در اختیارتان بگذارد.
· همیشه نام دارو یا داروهایی را که مصرف میکنید همراه با میزان مصرف، زمان مصرف و یا هرگونه دستور خاص مصرف آنها به صورت نوشته، داشته باشید. یادتان باشد که بروز هرگونه مشکل احتمالی با آن دارو را در مقابل نام آن ذکر کنید تا بتوانید مساله را با پزشک معالج یا داروساز خود در میان بگذارید.
· بر چسب راهنمای مصرف دارو را در نور کافی مطالعه کنید.
· درباره امکان جویدن یا خرد کردن قرصها، حتما با پزشک یا داروساز مشورت کنید. بسیاری از قرصها را نباید جوید یا تقسیم کرد.
· هرگز (حتی پس از رفع علائم بیماری) به طر خودسرانه و بدون مشاوره با پزشک، مصرف دارو را قبل از مدت توصیه شده توسط طبیب، قطع نکنید.
· اگر با هر علامت یا عارضه جدید مواجه شدید، فورا پزشک یا داروساز خود را مطلع کنید.
· تمدید نسخ پزشکی تنها با تایید پزشک امکان پذیر است. هرگز از داروخانه خودسرانه تقاضای تمدید نسخ دارویی را نکنید.
· پیش از آنکه داروی بدون نسخهای را برای نخستین بار مصرف کنید، حتما با داروساز یا پزشک خود صحبت کنید (بخصوص اگر به طور همزمان از داروی دیگری نیز استفاده میکنید.)
· تا آنجا که ممکن است از تعویض بستهبندی دارو خوددداری کنید. اگر میخواهید دارو را در ظرفی بجز ظرف اولیه آن نگهداری کنید، حتما با داروساز خود مشاوره کنید (بسیاری از داروها برای آنکه اثر خود را از دست ندهند، باید در شرایط یا ظروف خاص خود نگهداری شوند).
· دارو را در مکانهای مرطوب، گرم و زیر نور شدید نگهداری نکنید (مگر آنکه در این مورد نکته خاصی روی بستهبندی دارو ذکر شده باشد).
· هرگز دارو را در نزدیکی مواد خطرناک نگهداری نکنید، زیرا امکان مصرف اشتباه وجود دارد.
· هرگز خودسرانه از داروی تجویز شده برای دیگران استفاده نکنید و مصرف داروهای تجویز شده برای بیماری خود را به دیگران توصیه ننمایید.
· هرگز (بخصوص در مورد بچهها) داروها را به منظوری غیر از آنچه توسط پزشک توصیه شده است، مصرف نکنید.
· پیش از دادن ترکیبات حاوی آسپیرین به بچهها حتما با پزشک مشورت کنید. هرگز به کودک یا نوجوانی که در حال بهبودی از بیماری آبله مرغان، علائم زکام (تهوع، استفراغ یا تب) یا بیماری زکام میباشد، داروی آسپیرین ندهید. این دارو ممکن است در بچهها سبب بروز عارضه نادر و خطرناکی به نام سندرم یا نشانگان ری گردد.
· دارو را پیش از مصرف کاملا بررسی کنید. هرگز در صورت تغییر رنگ، بوی نامعمول و یا هر گونه علامت مشکوک دیگر از دارو استفاده نکنید.
مواردی که پزشک و داروساز باید مطلع باشد
1. اگر به بچه شیر میدهید، باردار هستید و یا ممکن است باردار باشید.
2. اگر به دارو یا غذای خاصی حساسیت دارید.
3. اگر مبتلا به بیماریهای قندی، بیماریهای کلیوی یا کبدی و یا دیگر بیماریهای خاص میباشید.
4. اگر بطور مداوم از داروی دیگری استفاده میکنید.
5. اگر برنامه غذایی خاصی دارید یا از کمکهای غذایی خاصی استفاده میکنید.
6. اگر دخانیات استعمال میکنید.
تاریخچه استفاده انسان از گیاهان دارویی
سابقه درمان بیماریها با گیاهان دارویی به قدمت تاریخ زیست انسان بر روی کره زمین است. انسان به حکم تجربه ، علم و اندیشه جانوران بنا به مقتضیات خود در طول عمر حیات در کره زمین به کمک گیاهان دارویی خود را مداوا کرده و میکنند. گیاهان دارویی در باغ خدا میرویند. در دشتها ، مراتع وسیع ، جنگلها و ... پیدا میشوند. بدست کسی کاشته نشده و به همت کسی هم آبیاری نشده است. هزاران سال است که بدین منوال در چرخه حیات بوده و طبیعت را آرایش میدهند.
رابطه گیاهان دارویی و بیماری
هر خاکی و هر آب و هوایی ، بستر انواع از گیاهان دارویی است. بنابراین همه چیز در همه جا نمیروید و حکمت خلقت در این است که هر جا بیماری هست، قطعا نوع گیاه دارویی آن نیز یافت میشود. از طرفی همه گیاهان داویی در یک فصل خاص نمیرویند. هنوز کسی رابطه بین شیوع بیماری در یک فصل یا یک زمان و وفور گیاهان دارویی آن فصل را جستجو نکرده است، ولی میدانیم که بسیاری از بیماریها در فصل خاص شیوع پیدا میکنند و بعضی از گیاهان دارویی شناخته شده و ناشناخته نیز در همان فصل به وفور یافت میشوند.
ترکیبات مهم گیاهان دارویی
هر ماده که در گیاهی پیدا میشود دارای نقش خاصی در گیاه میباشد. ماده میتواند در ساختمان گیاه برای انجام اعمال حیاتی بکار رفته باشد، ماده میتواند در ساختار خواص فیزیکی و شیمیایی گیاه نقش داشته باشد.
· روغنهای عطری: مواد عطری ، درمان بخش تمیز کننده، ضد عفونی کننده، محرک اشتها ، هضم کننده غذا ، ضد درد ، ضد نفخ معده و روده و ضد اسپاسم عضلانی میباشند.
· آلکالوئیدها: انواع مواد مخدر از جمله مرفین ، کدئین و کوکائین در شمار آلکالوئیدها هستند. هر کدام از این مواد نقش مخصوص و معین د درمان بیماریها دارند.
· مواد پروتئینی: مواد پروتئینی از ترکیب اسیدهای آمینه ایجاد شدهاند نصف اسیدهای آمینه را انسان قادر به سنتز آنها نیست و باید توسط تغذیه گیاهی و جانوری وارد بدن شوند.
· مواد تلخ مزه: بسیاری از گیاهان دارای مزه تلخ مزه هستند مانند کاسنی که خواص دارویی و درمانی دارد. مواد تلخ مزه غیر سمی محرک اشتها بوده و تحرک کننده بسیاری از اندامهای برای فعالیت بیشتر مانند کبد و کیسه صفرا هستند.
· فلاونوئیدها: فلاونوئیدها مواد موثری هستند که عمدتا در گیاهان عالی یافت میشوند این مواد انواع سموم در بدن را خنثی میکنند.
· تاننها: خاصیت ضد درد دارند، لثهها و پوست دهان را محکم و تمیز میکنند. اثر مثبت روی جدار معده و رودهها دارند.
· مواد لعابدار: وظیفه این مواد این است که مایعات را به این مواد متصل میکنند. این مواد موجب کاهش کلسترول خون میشوند. گیاه پنیرک ، ختمی و بارهنگ ، غنی از مواد لعابدار هستند.
· از دیگر مواد موجود در گیاهان دارویی میتوان به ویتامینها ، اسیدهای گیاهی و قندها اشاره کرد.
تهیه و تبدیل گیاهان دارویی
هر گیاهی در طبیعت دارای روند رشدی ویژه خود میباشد. خواص گیاهان در فصول ، هفتهها وقتی روز و شب متغیر است به عنوان مثال بعضی از گیاهان به هنگام صبح و بعضی به موقع عصر و شب معطر میشوند. بنابراین از نظر خواص دارویی ، زمان مناسب برداشت محصول دارای اهمیت خاصی است. قسمتهای مختلف گیاه نیز دارای اثرات متفاوت هستند.
در بسیاری از موارد ماده موثر عمدتا در برگ ، شکوفه ، ساقه ، ریشه ، بذر یا میوه است. همیشه گلها را قبل از ظهر یعن زمانی که شبنم یا رطوبت شبانه از بین رفته است جمع آوری میکنند. هنگامی که جمع آوری برگ مورد نظرات بعد از هر قبل از غروب آفتاب ، کار جمع آوری انجام میشود. بعضی از گیاهان باید در ظروف سربسته و یا در کیسه کتانی نگهداری شوند. کسانی که ذخیره سازی میکنند باید مرتبا از نمونهها بازدید کرده واز آفات و امراض احتمالی آگاه باشند.
تهیه پودر گیاهان داویی
درطول سال تهیه گیاه تر و تازه میسر نیست. لذا گیاهان جمع آوری شده را بعد از خشکیدن باید به ورت پودر درآورده وقتی حتیالمقدور در شیشههای دهان گشاد نگهداری کرد. پودر میتواند شامل اندامهای گیاهی باشد که جداگانه نگهداری میشود.
گیاهان دارویی مهم
گل سرخ ، بومادران ، الکیل کوهی ، برگ بو ، لیموترش ، وانیل ، نعنا ، فلفل سیاه ، جعفری ، میخک ، پرتقال ، هل ، کافور ، زنبق ، بابونه و ... از گیاهان دارویی مهم هستند.